Fretka (Mustela putorius furo) obecnie jedno z najpopularniejszych zwierząt domowych. Jest to udomowiona forma tchórza, należy do rodziny łasicowatych który, jest drapieżnikiem polującym głównie na gryzonie. Spokrewnione są z nim skunks, borsuk, wydra, rosomak i kuna. Fretka może mieć z tchórzem płodne potomstwo, tchórzofretki.

Fretki jako zwierzęta domowe stały się popularne w latach 80 -XX w. Od tamtego czasu głównie na skutek krzyżowań pojawiło się wiele odmian barwnych fretki. I tak z czterech umaszczeń podtawowych (albinos, tchórz, arlekin, cynamonowy) powstała długa lista mieszanek barwnych u tych zwierząt (czarna, pastelowa, palomino, badger, panda itd.).


Ogólna charakterystyka fretki
Długość ciała samca od 45-65 cm z ogonem, natomiast samice są zwykle mniejsze o połowę długości ciała. Waga od 500-2000 g. W tym wypadku waga nie zależy tylko od płci ,ale także od pory roku a nawet dnia. Latem waga fretki może być niższa nawet o 40 % , jesienią zaczyna się zwiększać co związane jest z naturalnym instynktem do gromadzeniem zapasów tłuszczu na zimę. Przeciętna długość życia fretki wynosi od 7- 10 lat, ale zdarzają się też przypadki fretek które dożyły nawet 15 lat. Rozpoznanie płci u fretek nie nastręcza wielu problemów, gdyż występuje u nich dymorfizm płciowy, a także widoczne są różnice w budowie zewnętrznych narządów płciowych. Fretki osiągają dojrzałość fizyczną w wieku ok. 5 miesięcy, natomiast dojrzałość płciową w wieku ok. 10 miesięcy. Towarzyszy temu szereg procesów fizjologicznych, które łatwo zaobserwować. O dojrzałości płciowej świadczy występowanie cyklów płciowych. Do rozrodu powinno używać się samic, które ukończyły minimum 12 miesięcy. Samice zachowują zdolność rozrodczą przez około 3-4 lata, a najwyższa plenność występuje u samic dwuletnich. 

Cykl płciowy
Sezon rozrodczy u samców trwa zwykle od połowy stycznia do końca września. Jego początek można poznać po stopniowym powiększaniu się jąder. Podczas trwania całego okresu rozrodczego samiec jest zdolny zapłodnić skutecznie samicę. Jego zachowanie jest charakterystyczne dla tego okresu tj. zwierzę staje się niespokojne, dużo częściej i chętniej znaczy terytorium wydzielając przy tym intensywny zapach, jest pobudzony, ruchliwy i skłonny do ucieczek. Ruja u samicy zaczyna się nieco później, średnio jest to koniec lutego, początek marca, i kończy się w okolicach sierpnia. Ruja przebiega cyklicznie. 

Cykl płciowy składa się z następujących okresów:

  • przedrujowego (prooestrus)
  • rui (oestrus)
  • zanikania zmian rujowych (metaoestrus)
  • spokoju (anoestrus)

Okres przedrukowy (prooestrus)
Okres przedrujowy zaczyna się z końcem stycznia lub początkiem lutego i trwa 30-40 dni. W tym okresie następuje u samców powiększenie jąder, a u samic powiększenie jajników i szybki wzrost pęcherzyków jajnikowych. Zaczyna wzrastać zainteresowanie płcią „przeciwną”, jednak do krycia jeszcze nie dochodzi. 

Okres rui (oestrus)
W okresie rui wargi sromowe samicy zaczynają przybierać barwę ciemnowiśniową, oraz rozchylać się na boki. Zwykle z końcem lutego wargi sromowe są już wyraźnie obrzmiałe i mają wielkość do 15 mm. Ruja zwykle trwa 2-3 dni. W czasie kiedy wargi sromowe są największe należy kryć samicę. U samic fretki tak samo jak u kotki i królicy narastający poziom estrogenów we krwi nie jest w stanie spowodować wylewu LH. Warunkiem jest dodatkowe pobudzenie układu limbicznego przez kopulację. Wylew LH po kopulacji, a w jego następstwie pęknięcie pęcherzyka jajnikowego nazywa się owulacją prowokowaną lub indukowaną. Orientacyjnie stwierdzono że owulacja u fretek występuje po 30-35 godzinach, ale licząc od drugiego krycia które powinno mieć miejsce jeszcze następnego dnia. Plemniki wprowadzone podczas krycia do dróg rodnych samicy nabierają zdolności do zapłodnienia po około 3.5 godzinach i wykazują żywotność przez około 36-48 godzin. Na 3-4 dzień po pokryciu ściany pochwy u samicy stają się suche a ich zewnętrzny wygląd powraca do normy po około 2-3 tygodniach. Sam akt krycia nie przypomina gry miłosnej gdyż samiec wgryza się w skórę na karku samicy i zaczyna ciągać ją w ten sposób po ziemi. Samice w tym czasie, popadają w rodzaj odrętwienia w czasie którego zostają pokryte. Akt krycia może trwać od 0,5 godziny do 3 godzin. Zwierząt w tym czasie nie należy denerwować ani rozdzielać, trzeba poczekać aż same go zakoń 

Okres porcjowy (metaoestrus)
W wyniku zapłodnienia następuje ciąża która trwa średnio 42 dni. Do implantacji zarodka dochodzi w 12-13 dni po zapłodnieniu. W 2 tygodniu ciąży pojawiają się zgrubienia rogów macicy w miejscach implantacji zarodków, od 3 tygodnia ciąży w miejscach gdzie rozwijają się płody rogi macicy zaczynają się powiększać. Na rozwijających się płodach zaczyna być widoczna sieć naczyń krwionośnych łożyska. W 4 tygodniu płody zbliżone są kształtem do kuli, a w 5 tygodniu do elipsy. Największy wzrost wielkości płodów występuje między 30 a 40 dniem, dlatego często u samic do tego okresu ciąży nie widać znacznego powiększenia obrysu brzucha. W związku z tym faktem potwierdzenie ciąży bez dodatkowych badań klinicznych jest często trudne. Najbardziej niezawodną metodą wykrywania ciąży u fretek jest badanie USG. Poród u fretek odbywa się zazwyczaj w nocy lub wczesnym rankiem i trwa od 2 do 4 godzin. Na około dobę przed porodem samica staje się ospała i przestaje jeść. Zarówno podczas porodu jak i po nim matka i szczenięta wymagają spokoju i ciszy. W jednym miocie może się urodzić nawet do 16 szczeniąt, zwykle rodzi się 6-10 młodych. Najliczniejsze mioty występują zwykle u samic dwuletnich. 

Rozwój młodych fretek

  • 1 dzień-szczenięta ważą ok. 6-10 g. i mają 5-10 cm.długości, są bezzębne, ślepe, głuche, pokryte delikatnym szarawym puchem. Uciskają łapkami brzuch matki co pobudza wypływ mleka.
  • Od 5 dnia-szczenięta podwajają masę ciała, puch staje się gęściejszy i wyraźnie szary. Ruchy stają się bardziej skoordynowane.
  • Od 10 dnia- szczenięta wyczuwają zapachy.
  • Od 14 dnia-wyrzynają się zęby mleczne.
  • Od 17 dnia- szczenięta zaczynają zmieniać kolor, wyrzynają się zęby trzonowe, wykształca się słuch.
  • Od 21 do 30 dnia-następuje znaczny rozwój szczeniąt, otwierają oczy, zaczynają przyjmować stały pokarm.
  • Od 35 dnia-funkcjonują gruczoły okołoodbytowe. Uzębienie mleczne uzupełnia się
  • Od 42 dnia-zaczyna wyrzynać się uzębienie stałe. Matka stopniowo zaprzestaje karmienia mlekiem.
  • Od 49 do 56 dnia-młode stają się całkowicie samodzielne i po 56 dniu można je oddać nowym właścicielom.

Grupy czynników wpływające na płodność i plenność u fretek:

  1. Pierwotne – dziedziczne
    niedorozwój narządów rozrodczych
    zaburzenia w wydzielaniu hormonów płciowych
     
  2. Wtórne – środowiskowe
    błędy żywieniowe
    nadmierne otłuszczenie – tendencja do otłuszczania się częściej występują u samców, które stają się wtedy leniwe i niechętne do krycia. U samic zmniejsza się płodność i mogą wystąpić powikłania podczas porodu
    zmiany w narządach wywołane chorobami
    czynniki klimatyczne

Zamieralność zarodków u fretek w czasie ciąży jest bardzo niska, natomiast największe straty notuje się wśród nowo narodzonych szczeniąt. Związane są one w dużej mierze ze słabą mlecznością samic, która wynika ze złego przygotowania samicy do rozrodu, niewłaściwego żywieniem w czasie ciąży oraz złych warunków zoohigienicznymi w których trzymana jest matka i szczenięta. 

Poronienia u fretek zdarzają się rzadko, można je rozpoznać po niewielkich śladach krwi na posłaniu lub wokół niego, nagłym posmutnieniu zwierzęcia, brakiem apetytu oraz często wzrostem temperatury i biegunką. Przyczyny poronień mogą być różne, m.in. choroby zakaźne, zakażenia bakteryjne narządów rozrodczych oraz złe warunki chowu i niewłaściwe żywienie. 

Niezależnie od długości przebywania młodych z matką występuje druga tzw. letnia ruja, pojawia się ona zwykle na 7-14 dni po odstawieniu szczeniąt. Samica jest ponownie gotowa do zapłodnienia i ciąży 

Jeśli u samicy w czasie rui nie doszło do zapłodnienia to zmiany rujowe powinny zanikać stopniowo przez około 2-3 tygodnie. U fretek które w ogóle nie były kryte objawy te mogą utrzymywać się jeszcze przez 6-8 tygodni. 

Okres spokoju (anoestrus)
U fretek okres anostrus występuje od września do stycznia. U samic zanikają słabo rozwijające się komórki jajnikowe, a u samców zmniejsza się objętość jąder i ustaje produkcja plemników. 

Metody określania fazy cyklu płciowego.
W celu wykrycia rui u fretek można zastosować jedną z trzech metod. Metoda pierwsza opiera się na analizie rozmazu pochwowego .W poszczególnych fazach cyklu można zaobserwować zmiany w wyglądzie obrazu komórkowego nabłonka powierzchniowego pochwy. Dodatkowo u fretek występują bardzo wyraźne zmiany w wyglądzie zewnętrznych narządów płciowych. na których także możemy oprzeć się podczas badania fazy cyklu. 

Druga metoda opiera się na obserwacji wyglądu warg sromowych. Oceniamy ich wielkość i barwę. Jest to dość prosta metoda która nie wymaga specjalistycznej wiedzy z zakresu hodowli fretek. 

Trzecią, równie prostą metodą sprawdzania czy samica gotowa jest do kopulacji jest dosadzanie do niej samca. Jeśli samica będzie gotowa zaobserwujemy jej charakterystyczne zachowanie się : uległą postawę, odchylenie ogona na bok, i brak odgryzania się na zaloty samca. Jeśli samica nie będzie gotowa do krycia bardzo gwałtownie zaprotestuje. Metoda ta mimo że prosta jest dość kłopotliwa gdyż wymaga codziennego dopuszczania samca do samicy. 

Zaburzenia cyklu płciowego
Do najczęściej spotykanych zaburzeń cyklu płciowego u fretek jest ruja przetrwała (permanentna) oraz ciąża urojona. 

Ruja przetrwała
U zdrowej fretki która nie została pokryta, obrzmienie i zaczerwienienie warg sromowych może utrzymywać się od 6-8 tygodni. Po tym czasie zmiany cofają się i następuje okres regeneracji, po którym mogą wystąpić ponowne objawy rujowe (ruja letnia). Jednak u około 30 % samic nie występuje faza regeneracji, tylko objawy rujowe trwają nieprzerwanie. Stały wypływ z pochwy, rozpulchnienie błony śluzowej pochwy oraz ciągle otwarta szyjka macicy mogą sprzyjać ciężkim wstępującym zakażeniom bakteryjnym macicy. W wyniku tych zakażeń może dojść do ropomacicza, które wcześnie niezdiagnozowane doprowadza do śmierci zwierzęcia. 
Wewnątrz macicy gromadzi się ropa, może dojść do ogólnego zatrucia organizmu na skutek przenikania bakterii do krwiobiegu zwierzęcia. Upośledzona zostaje czynność wielu narządów wewnętrznych m.in. wątroby, śledziony, nerek i serca.

Objawy kliniczne towarzyszące ropomaciczu to najczęściej:

  • gorączka
  • wzmożone pragnienie
  • zwiększone wydalanie moczu
  • brak apetytu 
  • wymioty, często bardzo intensywne
  • biegunka
  • znacznie przyspieszone i spłycone oddechy
  • apatia
  • u niektórych samic może pojawić się ropny wyciek z pochwy

Do innych groźnych powikłań rui przetrwałej należy uszkodzenie szpiku kostnego, wywołana stałym bardzo wysokim stężeniem estrogenów we krwi. Często właściciele fretek nie zauważają stale pogarszającego się stanu zdrowia zwierzęcia, gdyż oprócz apatii brak innych zewnętrznych objawów klinicznych. A przedłużające się znaczne uszkodzenie szpiku może doprowadzić do śmierci zwierzęcia. 
Leczenie. Jedynym skutecznym leczeniem fretki z rują przetrwałą jak i ropomaciczem jest ovariohysterektomia czyli zabieg usunięcia wewnętrznych narządów rozrodczych. W przypadkach kiedy operacja nie jest możliwa można spróbować leczenia farmakologicznego, które w wypadku rui przetrwałej polega na podaniu zwierzęciu środków hormonalnych. Jednak leczenie to obarczone jest dużym ryzykiem, a dodatkowo nie chroni przed ponowną rują permanentną. 

Ciąża urojona
Ciąża urojona dotyczy głównie samic nieskutecznie pokrytych, ale także może wystąpić u samic, które nie zostały dopuszczone do samca. U zwierzęcia takiego można zaobserwować charakterystyczne zmiany fizyczne jak i psychiczne, które mogą wystąpić w różnym czasie od przebytej rui. Objawy te mogą utrzymywać się od 1 do 3 tygodni, a czasami nawet dłużej. W tym czasie zwierzęta są bardzo pobudzone, praktycznie większość czasu spędzają na swoim posłaniu, jednocześnie dokładnie obserwując otoczenie. Zdarza się że takie fretki mogą wykazywać zwiększoną agresję i bronić zaciekle swojego posłania. Przebieg ciąży urojonej jest w większości przypadków łagodny i nie wymaga leczenia farmakologicznego. 
Oprócz tych dwóch wyżej opisanych jednostek chorobowych związanych z układem rozrodczym u fretek, można się spotkać jeszcze z torbielowatością jajników, zaburzeniami owulacji i cichą rują. Natomiast u samców mogą występować zaburzenia w spermatogenezie czyli procesie produkcji spermy. 

BIBLIOGRAFIA:

  • „Fretki zwinne i wesołe „ Martin Ullrich ,wydawnictwo MULTICO 2001 rok
  • „Fretka wesoły drapieżnik „ Lutz Bartuschek , wydawnictwo Wiedza i Życie 2004 rok.
  • „Fretki „ Agnieszka Zas ,Agencja Wydawnicza „Ergos” 2003 rok.
  • Wojciech Lietz „Tchórzofretki jako zwierzęta trzymane dla przyjemności „ Magazyn Weterynaryjny vol.14 nr.104’2005
  • Wojciech Lietz „Tchórzofretki jako zwierzęta trzymane dla przyjemności „ Magazyn Weterynaryjny vol.12 nr.83’2003
  • Ewa Śmielewska-Łoś „Fretki –specyfika chowu pokojowego oraz najważniejsze problemy zdrowotne „ Magazyn weterynaryjny vol.11 nr.74’2002
  • „Fizjologia zwierząt „praca zbiorowa pod redakcją Tadeusza Krzymowskiego , Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne Warszawa 1998 rok ,rozdział Rozród ,strona 582.
  • http://www.fretki.org.pl/
  • http://www.fretka.pl
  • http://naszefredy.com/
  • http://www.fretki.republika.pl/
  • http://www.afip.org/ferrets/
  • ZDJĘCIA: Wszystkie zdjęcia wykorzystane w pracy pochodzą z książki „Fretki zwinne i wesołe" Martin Ullrich, wydawnictwo MULTICO 2001 rok.