lek. wet. Jakub Sadłowski
Chów i hodowla gadów stają się w Polsce z roku na rok coraz bardziej popularne. Niewłaściwe warunki utrzymania i żywienia sprzyjają rozwojowi chorób kośćca. Do najczęściej występujących należy wtórna pokarmowa i wtórna nerkowa nadczynność przytarczyc.

Niech ten artykuł będzie dla Was ostrzeżeniem, właściwa pielęgnacja podopiecznych może uchronić ich przed tymi chorobami.

Wtórna pokarmowa nadczynność przytarczyc – nutritional metabolic bone disease jest najczęściej występującą chorobą gadów utrzymywanych w niewoli. Może występować również u płazów, najczęściej obserwujemy ją  u żółwi i jaszczurek. Węże ze względu na sposób ich żywienia, są mniej wrażliwe na rozwój MBD. Przyjmują całe gryzonie, pisklęta czy zajęczaki, łącznie z piórami, sierścią, przewodem pokarmowych, stąd też stosunek wapnia i fosforu w diecie jest zazwyczaj na optymalnym poziomie.

Główne przyczyny NMBD:

  1. Niedobór wapnia/witaminy D3 w diecie.
  2. Niewłaściwy stosunek suplementowanych witamin – witaminy A i D3 posiadają wspólne receptory w przewodzie pokarmowych, nadmiar wit. A hamuje wchłanianie D3, które i tak jest ograniczone u gadów dziennych.
  3. Nieodpowiedni stosunek wapnia do fosforu – powinien wynosić 2:1, większość owadów karmowych zawiera zbyt dużo fosforu.
  4. Brak promieniowania UVB – aktywna postać witaminy D3 – kalcytriol – niezbędna jest do wchłaniania wapnia w jelitach. W skórze pod wpływem światła UVB (fal o długości od 290 do 320 nm) dochodzi do przekształcenia 7-dehydrocholesterolu w cholekalcyferol, który w celu aktywacji ulega 2 – krotnej hydroksylacji w wątrobie i nerkach. Zaburzenie funkcji tych narządów wpływa negatywnie na syntezę wit. D3. Promieniowanie UVB nie przenika przez szybę, więc świetlówka o odpowiedniej mocy musi znajdować się w terrarium.
  5. Nadmiar szczawianów w diecie – niektóre rośliny (szczaw, rabarbar, korzeń marchwi) zawierają duże ilości szczawianów, które łączą się z jonami wapnia, tworząc nierozpuszczalne i nieprzyswajalne  związki.
  6. Obecność czynników hamujących wchłanianie wapnia w jelitach – stany zapalne jelit, wywołane często zarobaczeniem.

W praktyce rozwój NMBD jest związany z monodietą oraz brakiem/nieprawidłowym podawaniem wapnia i witamin. Marchewka z jabłkiem i sałatą nie jest odpowiednią dietą dla popularnych w Polsce żółwi z rodzaju Testudo spp –greckich, mauretańskich, czy też stepowych. Ich populacja nagle wzrosła w latach 80-90 XX wieku, kiedy to kwitł przemyt przez wschodnią granicę. 2-3 rodzaje owadów karmowych również nie zaspokajają zapotrzebowania na zróżnicowany pokarm dla jaszczurek drapieżnych. Preparaty mineralno – witaminowe często mylone są z węglanem wapnia. Sprzedawcy w sklepach zoologicznych nagminnie źle doradzają właścicielom gadów, sugerując bardzo częste podawanie witamin. Nic bardziej mylnego. W tych preparatach stosunek poszczególnych witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A D E K) jest daleki od optymalnego oraz występuje zbyt niski poziom węglanu wapnia.

Zbyt niski poziom wapnia w diecie (lub niemożność jego wchłonięcia w jelitach) powoduje spadek poziomu pierwiastka we krwi (hipokalcemia). Stymulacja przytarczyc do produkcji parathormonu zwiększa pobieranie jonów wapnia z kości, wzrasta resorpcja zwrotna w nerkach i poziom aktywnej formy witaminy D3 – kości są odwapniane i już po kilku tygodniach może dojść do pojawienia się objawów klinicznych.

Pierwsze objawy są mało specyficzne i nasilają się wraz z rozwojem choroby:

  • apatia, brak apetytu
  • zaburzenia poruszania – początkowo jaszczurki nie unoszą nasady ogona, później suną po podłożu; żółwie nie są w stanie podnieść pancerza
  • wypadanie kloaki – na skutek spadku napięcia mięśniówki
  • obrzęki kończyn
  • spontaniczne, patologiczne złamania – na skutek odwapnienia kości
  • syndrom miękkiego pancerza u żółwi – zniekształcenia pancerza, odkształcenie karapaksu i plastronu przy ucisku
  • przerost listy dziobowej żółwi
  • „gumowa żuchwa” – zdemineralizowana żuchwa staje się elastyczna, co uniemożliwia przyjmowanie pokarmu
  • skrzywienie hełmu u kameleonów
  • skrócenie szczęki lub/i żuchwy
  • zaburzenia rozrodu – przedowulacyjny zastój pęcherzyków, zaparcie jaj
  • tężyczka hipokalcemiczna – drżenia palców, mięśni kończyn prowadzące do porażenia lub napadów szału

Wtórna nerkowa nadczynność przytarczyc - RMBD związana jest z zaburzeniami funkcji nerek. Nadmiar fosforu we krwi blokuje hydroksylazy odpowiedzialne za przemianę kalcydiolu (syntetyzowanego w wątrobie), w kalcytriol, powstający w nerkach. Niedobór aktywnej postaci witaminy D3 hamuje wchłanianie wapnia w kościach, przez co aktywowane są przytarczyce do produkcji parathormonu i rozpoczyna się cykl przyczynowo skutkowy analogiczny do tego w przebiegu wtórnej pokarmowej nadczynności przytarczyc. U żółwi przyczyną RMBD  może być heksamitaza. Jest to choroba pierwotniacza wywołana przez Hexamita parva – małego wiciowca, który w warunkach fizjologicznych jest naturalnym składnikiem flory przewodu pokarmowego. W przypadku spadku odporności, niewłaściwych warunków utrzymania i żywienia, pierwotniaki drogą wstępującą dostają się do nerek, powodując ich uszkodzenie. Nerki gadów, w przeciwieństwie do ssaków, mają małe zdolności regeneracyjne.

Rozpoznanie metabolicznych chorób kości stawiamy na podstawie wnikliwego wywiadu, dotyczącego warunków utrzymania, sposobu żywienia i suplementacji, objawów klinicznych oraz badań dodatkowych. Szczególne znaczenie ma tu badanie biochemiczne krwi, badanie parazytologiczne kału oraz badanie RTG – na którym widoczne są deformacje, złamania kończyn, zmiany gęstości kośćca oraz odwapnienia podokostnowe.

Leczenie metabolicznych chorób kości trwa miesiącami. Potrzebna jest silna współpraca między lekarzem weterynarii, a właścicielami, inaczej nie osiągniemy sukcesu. Podstawą terapii jest zoptymalizowanie warunków w terrarium (odpowiednia temperatura, wilgotność, świetlówka UV) oraz zapewnienie jak najbardziej urozmaiconej diety i prawidłowej suplementacji. Należy pamiętać, aby świetlówkę UV dobrać w zależności od gatunku zwierzęcia, te ze strefy tropikalnej potrzebują świetlówek emitujących 5% promieniowania UV. Gady pustynne wymagają 10 %, a dla większości gatunków z rodziny Geckonidae dodatkowe promieniowanie jest zbędne. Z wyjątkiem felsum, są to gatunki nocne i odpowiedni poziom witaminy D3 musi być przyjęty z pokarmem. W terapii stosujemy płynoterapię, kąpiele lecznicze, leki wspomagające pracę narządów wewnętrznych oraz uderzeniowe dawki calcium borogluconatum podawane domięśniowo, później właściciel już sam w warunkach domowych codziennie podaje związki wapnia.

Literatura:

  • Mader Douglas R.: Reptile medicine and surgery, 2e, 2005.
  • Maluta Aleksandra: Choroby gadów, Weterynaria w praktyce 2/2007.
  • Gabrish Karl: Praktyka kliniczna. Zwierzęta Egzotyczne, 2009.
  • Polok Michał: Metaboliczne choroby kości u gadów, Magazyn Weterynaryjny vol. 17 nr 132`2008.
  • James W. Carpenter: Exotic Animal Formulary, 4th Edition, 2013.