lek. wet. Jakub Sadłowski
Króliki charakteryzuje wyjątkowo nietypowy, jak na ssaki,  metabolizm wapnia. Jest wyrazem stałego, dużego zapotrzebowania na związki niezbędne do budowy rosnących całe życie zębów. Trudne warunki życia oraz słaba dostępność wysokiej jakości pokarmu w środowisku naturalnym wymusiły, by zajęczaki mogły przyswajać jak najwięcej wapnia z pokarmu.

Wapń jest jednym z ważniejszych pierwiastków w organizmie. Wchodzi w skład kości i zębów, bierze udział w przewodzeniu impulsów nerwowych i procesie krzepnięcia krwi. Odpowiada za prawidłową kurczliwość mięśni, regenerację tkanek oraz reguluje wydzielanie hormonów.

Poziom wapnia we krwi regulowany jest przez parathormon, kalcytoninę oraz witaminę D3. Parathormon – PTH­ – jest wydzielany przez przytarczyce i jego głównym zadaniem jest podnoszenie poziomu wapnia w surowicy krwi. Pobudza osteoklasty do przebudowy tkanki kostnej i uwalania jonów wapnia, stymuluje produkcję witaminy D3 oraz zmniejsza wydalanie wapnia w nerkach, zwiększając jednocześnie usuwanie fosforanów. Kalcytonina jest z kolei hormonem syntetyzowanym i uwalnianym przez tarczycę jako wyraz zbyt wysokiego poziomu wapnia w surowicy. Jej działanie jest przeciwstawne do parathomonu, jednak ma od niego mniejszy zakres oddziaływania. Obniża poziom wapnia i fosforu we krwi (hamując aktywność osteoklastów w kościach), jednocześnie zwiększając wydalanie wapnia z moczem. Witamina D3 może być przyjmowana z pokarmem lub syntetyzowana w organizmie. Prekursorem do jej powstania jest cholesterol, który ulega przemianom w skórze, wątrobie i nerkach. Niezbędne do tego wyjątkowego procesu jest światło UV, konkretnie frakcja B. Ma ograniczoną przenikalność przez materiały i jest zatrzymywane m.in. przez szkło okienne. Witamina D3 reguluje wchłanianie wapnia i fosforu w jelitach.

Źródłem wapnia dla organizmu królika jest pokarm. Odpowiednia jego ilość i jakość przekłada się na stan równowagi związków mineralnych w organizmie. Dlatego tak ważna jest odpowiednia dieta. Dla królików utrzymywanych jako zwierzęta towarzyszące podstawą diety powinny być pokarmy bogate we włókno – dobrej jakości siano i zioła, w mniejszej ilości warzywa. Owoce należy traktować jako urozmaicenie codziennej diety. Wyjątkowy jest mechanizm wchłaniania wapnia w organizmie królików. Poza typowym dla ssaków aktywnym transportem z wykorzystaniem witaminy D3, istnieje inny – korzystający z gradientu, czyli różnicy stężeń. Polega on na przenikaniu jonów wapnia między krwią, a światłem jelita, w kierunku, gdzie wapnia jest mniej. Przy niskim poziomie we krwi, wapń przemieszcza się z jelita. Ilość wchłanianego wapnia jest wprost proporcjonalna do zawartość pierwiastka w pokarmie. Witamina D3 z kolei stymuluje syntezę specyficznych białek w błonie śluzowej jelita odpowiedzialnych za transport wapnia i fosforu. Mechanizm aktywnego wchłaniania nie odgrywa jednak tak znaczącej roli jak w przypadku reszty ssaków. Odmienny jest sposób usuwania nadmiaru wapnia z organizmu. U większości gatunków odbywa się to przede wszystkim z żółcią do przewodu pokarmowego, niewielka ilość usuwana jest przez nerki (2-3%). U zajęczaków usuwane jest przez nerki 45-60%.

Najczęstszymi objawami zaburzeń metabolizmu wapnia są „mulisty mocz” i kamica moczowa. Ich przyczyny nie zostały do końca poznane, potwierdzono jednak kilka czynników stymulujących ich powstawanie:

  • Wysoki poziom wapnia w diecie – ze względu na intensywne wchłanianie w przewodzie pokarmowych, przekłada się na wysoki poziom w organizmie.
    rośliny zawierające dużo wapnia – szpinak, mięta, rzeżucha, pietruszka, świeża zielonka, jarmuż
    rośliny zawierające średnią ilość wapnia – kapusta, brokuły, seler, pasternak, rzepa, brukiew
    rośliny zawierające mało wapnia – marchew, ogórki, jabłka, kalafior, banany, truskawki
  • Utrudnione opróżnianie pęcherza – obserwujemy w przypadku chorób z towarzyszącym bólem w trakcie mikcji, np. choroby kręgosłupa, zapalenie stawów czy skóry skoków. Wpływ mają anatomiczne nieprawidłowości w budowie pęcherza, zrosty wewnątrz jamy brzusznej, powstałe po zabiegach chirurgicznych czy niedrożność cewki moczowej, wywołana stanem zapalnym, ropniem lub nowotworem.
  • Niechęć królika do częstego oddawania moczu – przyczyną mogą być nieprawidłowości związane z kuwetą – brud, przestawienie w inne miejsce, nowy zakup lub stres.
  • Choroby nerek – wszelkie stany patologiczne, które upośledzają pracę nerek.
  • Choroby pęcherza moczowego – obecność stanu zapalnego o etiologii bakteryjnej ma wpływ na tworzenie się kamieni moczowych, np. obecność Staphyloccocus spp. łączona jest z powstawaniem struwitów – fosforanów amonowo-magnezowych.
  • Zmniejszona ilość wypijanej wody – brudne, cieknące poidełko, nieświeża woda, patologie na terenie jamy ustnej – stany zapalne dziąseł, ropnie okołozębowe, przerośnięte siekacze wywołują niechęć do spożywania wody. Dodatek witamin lub/i leków wpływa na spadek zużycia płynów oraz otyłość – spadek aktywności przekłada się na zmniejszone pragnienie.

Mulisty mocz – sludge urine – polega na wydalaniu moczu z dużą ilością osadu nieorganicznego, który po wyschnięciu tworzy osad o charakterystycznym zapachu. Na uwagę zasługuje fakt, że mocz królików fizjologicznie również jest mętny. Zawiera duże ilości węglanów wapnia, rzadziej fosforany amonowo-magnezowe i szczawiany wapnia. Kolor moczu może przybierać u zdrowego królika różne barwy – od żółtej, przez czerwoną, aż do brunatnej.Kamica moczowa  charakteryzuje się powstawaniem kamieni z osadu w układzie moczopłciowym. Mogą osiągać rozmiar powyżej 2 cm średnicy. Piasek i kamienie moczowe drażnią błonę śluzową powodując jej stan zapalny, co objawia się bolesnym, częstym oddawaniem moczu oraz zmianą barwy i konsystencji samej uryny. Możemy obserwować krwawienia z dróg moczowych. Kamienie lokalizują się najczęściej w pęcherzu moczowym, rzadziej w cewce i nerkach.

Objawy:

  • Apatia i utrata apetytu.
  • Odparzenia skóry w okolicy narządów moczo-płciowych – skutek drażniącego działania moczu.
  • Ból – królik siedzi skulony w jednym miejscu w klatce, zgrzyta zębami.
  • Krwiomocz – występuje również przy chorobach macicy. Czerwone zabarwienie moczu możemy spotkać i zdrowych królików, żywionych dużą ilością buraków.
  • Częste i bolesne oddawanie moczu – przy zatkanie kamieniem cewki moczowej – królik przestaje oddawać mocz. Należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza weterynarii!
  • Częstsze oddawanie moczu poza kuwetą – różnicujemy ze znaczeniem terenu na terenie mieszkania przez niewykastrowane dojrzałe samce i samice.

Kolejnym skutkiem zaburzenia gospodarki wapniowo – fosforanowej jest wtórna nadczynność przytarczyc. Wtórna pokarmowa nadczynność przytarczyc jest efektem diety ubogiej w wapń. Zawartość wapnia w pokarmie dla królików powinna wynosić 0,6-1%. Niedobór w diecie stymuluje przytarczyce do produkcji parathomonu, a tym samym do odwapniania kości i zębów.  Wtórna nerkowa nadczynność przytarczyc związana jest z przewlekłymi zaburzeniami pracy nerek. Zahamowanie produkcji witaminy D3 i upośledzenie wydalania wapnia i fosforanów, skutkuje po osiągnięciu punktu krytycznego, łączeniem  ich w nierozpuszczalne związków. Odkładane są w tkankach organizmu – powstają zwapnienia, głównie w aorcie i nerkach.

Rozpoznanie mulistego moczu i kamicy odbywa się poprzez wywiad dotyczący diety, dodatków mineralno-witaminowych, aktywności ruchowej. Badaniem palpacyjnym  stwierdzamy powiększony pęcherz moczowy i  bolesność jamy brzusznej. Badaniami rozstrzygającymi jest badanie RTG i badanie ogólne moczu.

Postępowanie terapeutyczne po stwierdzeniu występowania „mulistego moczu” polega na płynoterapii, podawaniu leków moczopędnych i rozkurczających mięśniówkę dróg moczowych. Skuteczne jest manualne masowanie pęcherza, w ostateczności zabieg jego nacięcia i śródoperacyjne opróżnienie. Leczenie kamicy pęcherza moczowego, cewki i moczowodu opiera się na chirurgicznym usunięciu złogów. Kamica nerkowa obejmująca obie nerki jest wskazaniem do eutanazji, natomiast w przypadku jednej – do nefrektomii – czyli jej usunięcia.

Niezwykle ważna jest współpraca na linii lekarz weterynarii-właściciel. Ciężko jest osiągnąć satysfakcjonujący efekt terapeutyczny bez zaangażowania hodowcy. Należy królikowi zapewnić jak największą ilość ruchu, dostęp do świeżej, czystej wody. Warto dodać niewielką ilość soku jabłkowego do poidła – słodki smak stymuluje króliki do picia oraz zmniejszyć poziom wapnia w diecie, zmniejszając ilość mieszanek i granulatów na rzecz siana, ziół i warzyw.

Literatura:

  • Harcourt-Brown Frances BVSc, MRCVS : Calcium Metabolism in Rabbits, 2004.
  • Gabrish Karl: Praktyka kliniczna. Zwierzęta Egzotyczne, 2009.
  • Piasecki Tomasz DVM: Choroby układu moczowo-płciowego królików, 2008.
  • Lewandowska Lidia DVM: Kamica dróg moczowych u królika, 2005
  • Capello Vittorio DVM: Diagnosis and Treatment of Urolithiasis in Pet Rabbits, 2004.
  • Vannevel Janice DVM: Formation of a urinary calculus in the urethra of a rabbit, 2002.